Dossier internetcriminaliteit

Oplichters en dieven opereren niet alleen in de fysieke wereld, maar hebben hun terrein ook uitgebreid naar het internet. Phishing, hacken, koop- of verkoopfraude, we moeten er allemaal rekening mee houden. Vaak biedt goed opletten en de juiste maatregelen nemen voldoende bescherming. Maar dan moet je wel weten hoe. KBO-PCOB strijdt tegen cybercriminaliteit. In dit dossier geven we u informatie, voorlichting en tips.

KBO-PCOB Onderzoek: Hoe veilig voelt u zich op internet?

Senioren zijn steeds handiger op internet. Tegelijkertijd voelt de helft van ons zich weleens kwetsbaar achter de computer. Niet onterecht, want steeds meer criminelen weten het internet ook te vinden. Phishing, hacken, koop- of verkoopfraude, we moeten er allemaal rekening mee houden. Toch zijn senioren minder vaak slachtoffer dan jongeren, zo blijkt uit het Grote Cybercrime-onderzoek van KBO-PCOB waar 1.050 senioren aan meededen.

shutterstock_231481534

In totaal is een op de tien senioren ooit slachtoffer geweest van cybercrime. Dit is minder dan onder jongeren, die veel meer online zijn. Maar ook specifiek internetgedrag speelt een rol. Zo koopt bijvoorbeeld 49% van de senioren spullen en kleding op internet, ook veel minder dan jongeren. De kans op koop- en verkoopfraude ligt daardoor bij senioren lager.

Een van de meest voorkomende vormen van internetcriminaliteit is ‘phishing’. Dat is een vorm van fraude, waarbij het slachtoffer naar een valse website wordt gelokt, die meestal lijkt op die van de eigen bank, om daar in te loggen met inlognaam, wachtwoord of creditcardnummer. Hierdoor krijgt de fraudeur de beschikking over persoonlijke (bank)gegevens. 7% van de senioren geeft aan slachtoffer te zijn geweest van phishing.

Een andere vorm van internetcriminaliteit is ‘hacken’. Daarbij steelt iemand de identiteit- of inloggegevens en pleegt daarmee een ander delict, zoals onrechtmatige financiële transacties. 2% van de senioren heeft te maken gehad met hacken. Verder is 3% slachtoffer van koop- en/of verkoopfraude via internet. Pesten via internet – veel voorkomend onder jongeren – heeft niemand van de senioren in ons onderzoek ooit meegemaakt.

10% van de senioren was ooit slachtoffer van cybercrime

40% is bang voor internetcriminaliteit

Een derde kreeg een verzoek om geld over te maken

10% klikt weleens op links die ze niet helemaal vertrouwen

Fraude per e-mail

We zijn dan misschien – gelukkig – niet heel vaak slachtoffer, we lopen online wel regelmatig tegen verdachte zaken aan. Zo is maar liefst een derde benaderd met de boodschap dat er iets niet in orde was met hun computer of dat ze de beveiliging moesten verbeteren. Dit gebeurt het meest via de telefoon, waarbij een zogenaamde medewerker van bijvoorbeeld Microsoft in slecht Engels contact zoekt. De meeste senioren verbreken meteen het gesprek en gaan hier verder niet op in.

De meeste foute praktijken gaan per e-mail. Zo is 15% van de senioren benaderd om persoonlijke (inlog)gegevens te delen zoals rekeningnummer, pincode, BSN-nummer of wachtwoorden.

Een derde van de senioren kreeg een verzoek om geld over te maken om mee te kunnen dingen naar een erfenis, of om iemand te steunen die in financieel zwaar weer is terechtgekomen. Zoals Machiel (65). Hij kreeg een bericht uit de Oekraïne. Een kennis van hem zou zijn portemonnee hebben verloren en dringend geld nodig hebben. Het e-mailadres was inderdaad van hem. Machiel heeft hem meteen gebeld. Hij zat gewoon thuis, niets aan de hand.

Banger dan nodig

Dit soort ervaringen maken dat vier op de tien senioren bang zijn voor internetcriminaliteit. Het meest voor het hacken van hun bankgegevens (63%), gevolgd door de vrees dat anderen kunnen zien wat ze online doen (8%) en het doen van verkeerde betalingen (7%). Hoe minder internetervaring en -vaardigheid, hoe groter de vrees. Zo is van de senioren die zichzelf het rapportcijfer 6 of minder geven voor hun vaardigheid maar liefst 62% bang om slachtoffer te worden van internetcriminaliteit, terwijl dit bij senioren die zichzelf een 7 of hoger geven drie keer zo laag is (20%). Gelukkig vinden we onszelf met een gemiddeld rapportcijfer 7 best handig en vaardig online. Maar liefst acht op de tien internetgebruikers voelen zich zeker van zichzelf wanneer ze online gaan. Dat geldt vooral voor senioren die al langer internet gebruiken en de meeste uren maken. Ook ons gevoel van kwetsbaarheid op internet hangt daarmee nauw samen. Bijna de helft van de senioren voelt zich soms wel, soms niet kwetsbaar en 7% altijd.

Ton (76): ‘Ik ben niet zo handig met internet en ben bang dat kwaadwillende personen overal bij kunnen. Als ik ingelogd ben bij de bank houd ik dat daarom altijd kort.’

shutterstock_191760572

Senioren zijn 2 tot 3 uur per dag online

59% gebruikt een firewall en 5% weet niet wat dat is

3 op de 10 senioren gebruiken openbare wifi-verbindingen

32% gebruikt persoonlijke gegevens in het wachtwoord

Maatregelen nemen

Senioren nemen zeker maatregelen om veilig te internetten. Om te beginnen, hebben bijna acht op de tien senioren hun (mobiele) apparaat beveiligd met een wachtwoord of toegangscode. Ruim acht op de tien senioren gebruiken een virusscanner en zes op de tien maken gebruik van een firewall. Zeven op de tien maken back-ups van hun bestanden (het meest met behulp van een externe schijf, gevolgd door een USB-stick, of de cloud) en drie op de tien printen belangrijke stukken uit op papier als back-up. Verder verwijdert driekwart weleens cookies en de zoekgeschiedenis van hun internetbrowser.

Van de senioren die actief zijn op sociale media, weten zeven op de tien dat je de privacy-instellingen kunt aanpassen en 71% van hen heeft dit ook daadwerkelijk gedaan. Ook gaan zij, in tegenstelling tot jongeren,  redelijk zorgvuldig om met het delen van hun persoonlijke gegevens. Ze posten weinig herleidbare informatie. En wanneer ze dat toch doen, is het voor een beperkt publiek, met een groep van vrienden of familie. Cees (88): “Wat ik de bakker vertel, dat staat ook op mijn Facebook-pagina, verder niets.”

Camera afplakken

Wat doen we juist niet goed? Maar liefst drie op de tien senioren gebruiken hun mobiel, laptop of tablet via een openbare wifi-verbinding (in de trein, restaurant, bibliotheek) om bankzaken te regelen, terwijl dit toch echt door experts wordt afgeraden. Openbare wifinetwerken zijn in grote mate onveilig en (bank)gegevens kunnen redelijk eenvoudig worden afgetapt.

Slechts twee op de tien plakken altijd hun camera van hun (mobiele) apparaat af wanneer deze niet wordt gebruikt. De meesten zeggen ook niet te weten dat dit door het Nederlandse ministerie van Justitie, en ook door de FBI en Europol, wordt aangeraden.

Tot slot. Wat doen we vandaag de dag allemaal op het internet? Veel! Negen op de tien ouderen zijn dagelijks tussen de twee en drie uur per dag online. Op de computer thuis (32%) op de tablet (30%) en op de laptop (24%). Het meest om te e-mailen, gevolgd door internetbankieren en gebruik van overheidsdiensten zoals de Belastingdienst en gemeentes. Ook genoemd: een route uitstippelen met Google Maps, bekijken en versturen van foto´s en plannen van reizen via het openbaar vervoer. En zeven op de tien senioren gebruiken internet om te netwerken via WhatsApp, Facebook en YouTube.

Over het onderzoek
Dit onderzoek is in opdracht van KBO-PCOB uitgevoerd door bureau TeraKnowledge® in de maand maart. Hieraan hebben 1.050 senioren deelgenomen.

shutterstock_128846449

Senioren vertellen hun verhaal

Bertha* (85): Ik kreeg de schrik van mijn leven

“Wat gek, dacht ik, toen er een mailtje binnenkwam afkomstig van mijn eigen mailadres. Nietsvermoedend opende ik het bericht en kreeg de schrik van mijn leven. Er stond dat ze konden meelezen in mijn mails. Bovendien wisten ze precies te vertellen welk onderwerp ik had opgezocht op internet en dreigden ze dit openbaar te maken. Door €3.000 over te maken, zou ik er vanaf zijn.

De medewerker van de computerhelpdesk die ik belde, zei: absoluut niet betalen, dit is allemaal flauwekul. En: maak je niet druk, veel senioren krijgen zulke mails. Dat stelde me wel wat gerust. Tot er na een paar soortgelijke mails opeens eentje tussen zat met een beschrijving van de kamer waar mijn laptop staat. Die beschrijving klopte precies. Daar schrok ik weer enorm van – ik had immers al een pleister op het oogje van de camera geplakt. Ik heb er meteen een tweede overheen gedaan. De laptop houd ik sindsdien dichtgeklapt als ik hem niet gebruik. Ik ben bang, voel me niet veilig in mijn eigen huis. Zo naar, het idee dat ze me door gaten en kieren bespieden.

Die mails krijg ik nog steeds. Ze zijn afkomstig van verschillende afzenders. Soms zijn ze in het Nederlands geschreven, een andere keer in het Duits. Als ik het niet vertrouw, klik ik de mails meteen weg en zet ik ze in de spambox, die ik regelmatig leegmaak. Nu maar hopen dat ze het binnenkort opgeven.”

*Volledige naam bij de redactie bekend

Kurt Anzenhofer (84): Toen gingen bij mij de alarmbellen rinkelen

“Augustus vorig jaar werd bij mij een pakketje bezorgd. Omdat ik niets had besteld, wilde ik het retourneren aan de afzender – het adres achterop was in mijn woonplaats. Toen dat niet bleek te bestaan, heb ik het pakketje naar DHL gebracht. Kort daarop kreeg ik twee keer een aanmaning van een incassobureau. Een namens een parfumwinkel en een van bol.com. Ook daar had ik niets besteld. Toen gingen bij mij de alarmbellen rinkelen. Ik heb meteen bol.com gebeld. Wat bleek? Voor de bestelling was een fake e-mailadres gebruikt. Ze hadden me ook een andere voornaam gegeven: Koos.

Je bent het slachtoffer van identiteitsfraude, zei mijn zoon. We hebben meteen melding gemaakt op de website van het Centraal Meldpunt Identiteitsfraude. Wat er precies mee is gebeurd, weet ik niet, maar van de incassobureaus heb ik niets meer gehoord. Bij bol.com hebben ze het ook keurig opgelost. Ik kreeg nog een vriendelijk mailtje van ze.

Iemands identiteit stelen is dus een koud kunstje. Je hebt een achternaam, huisadres en telefoonnummer nodig en dan is het een kwestie van een e-mailadres verzinnen. Blijkbaar is de controle bij webwinkels niet waterdicht.

Mijn tips? Goed opletten als je een pakketje krijgt. Heb je wel iets besteld bij de afzender? En krijg je een bericht over iets wat je niet hebt besteld of een incasso, bel dan altijd met het betreffende bedrijf en vraag hoe de bestelling precies is geplaatst. Kloppen de namen en het e-mailadres niet, dan weet je wat er aan de hand is.”

Informatievideo's en tips

Tijdens de junimaand-cybercrimemaand lanceert KBO-PCOB wekelijks een video over het voorkomen van internetcriminaliteit. U kunt de video’s ook bekijken op ons YouTube-kanaal en op onze Facebook-pagina.

Denk aan de update

Tips:

  • Update regelmatig de software van uw apparaat.
  • Gebruik sterke wachtwoorden en verander deze regelmatig.
  • Scan regelmatig de computer op virussen en adware of spyware.

Veilig internetbankieren

Tips:

  • Doe nooit bankzaken via openbare wifi-netwerken, zoals in de trein of een restaurant.
  • Installeer uw betalingsapp via de Google Playstore of de Appstore.

Advies bij u thuis

Veiligheidsadviseurs en tabletcoaches van KBO-PCOB zijn speciaal opgeleid om senioren te helpen met het vergroten van hun digitale veiligheid. Zij geven praktische tips en leggen moeilijke zaken begrijpelijk uit.

Wilt u persoonlijk advies, vraag dan naar een veiligheidsadviseur van KBO-PCOB bij u in de buurt. Deze komt gratis bij u langs. Mail naar info@kbo-pcob.nl of bel naar 030-3 400 600. Of vraag aan uw afdeling of er een tabletcoach in uw buurt is.

Geen lid van onze vereniging? Sluit dan snel een lidmaatschap af en profiteer ook van onze diensten.

Kennis en informatie

Op de KBO-PCOB Academie vindt u op diverse plekken informatie, tips, goede voorbeelden en activiteiten op het gebied van online veiligheid.

> Leer meer over veilig bankieren met Financieel Wijzer
> Maak internetten leuker, makkelijker en praktischer met Tabletcoaching
> Wapen u tegen oplichters met onze app tegen Babbeltrucs
> Lees meer informatie over de bescherming van persoonsgegevens via de AVG

Meer informatie van de overheid vindt u op de speciale website Veilig Internetten

Praat mee in het Fraudecafé

Samen met het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid (CCV) en het ministerie van Justitie en Veiligheid organiseren we op donderdag 11 juli een Fraudecafé voor senioren. Komt u ook meepraten over fraude en cybercrime?

Meld u aan voor het Fraudecafé