Goede gesprekken en ruimte voor ieders mening op themadag levenseinde

Hoe maakt u de dood bespreekbaar? Wat zijn uw wensen rond het levenseinde en hoe gaat u hierover in gesprek met uw naasten of met zorgverleners? Rond dit lastige onderwerp kwamen tientallen ouderen dinsdag 14 februari in Nijkerk bijeen op de KBO-PCOB-themadag Levenseinde. De dag bracht herkenning, bood ruimte voor discussie en gaf vooral gelegenheid om keuzes en ervaringen te delen.

Thema van de dag is ‘Het einde, wat betekent dat voor u?’ Het onderwerp is actueel, gezien de recente discussie rond voltooid leven. “Heel snel was duidelijk dat er veel belangstellenden waren voor deze bijeenkomst. Het is een thema dat raakt”, zegt KBO-PCOB-directeur Manon Vanderkaa in haar welkomstwoord. Vanderkaa benadrukt het belang van tijdig het gesprek aangaan. “Het is heel mooi als je op een goede manier het leven kunt afsluiten. Rondom overlijden horen daar allerlei vragen bij. Bespreek die, zowel met naasten als met zorgverleners.”

Interactief theater
Hoe doe je dat eigenlijk, een lastig onderwerp als de dood bespreekbaar maken? Waarom hebben we het er nooit over? Wat zeg je tegen iemand die net een dierbare heeft verloren? Theatergroep Bint speelt op de themadag een integere en interactieve voorstelling rond die vragen.

Bij het maken van de voorstelling ging Bint in gesprek met ouderen en met mensen die in hun werk (dagelijks) met de dood te maken hebben. Dat ook professionals die in de zorg of uitvaartbranche werken niet altijd even gemakkelijk over het onderwerp praten, wordt in de voorstelling op komische wijze duidelijk gemaakt. Gelach in de zaal is het gevolg.

“Bij de professionals kwamen we er niet uit”, concluderen de theatermakers. “Dus we besloten met ouderen zelf in gesprek te gaan.” Zes ouderen werkten mee aan de voorstelling. Korte filmpjes laten zien wat zij belangrijk vinden in de laatste levensfase.

Begraven of cremeren
Interactie met het publiek brengt het gesprek over wensen op gang. Wie heeft er bijvoorbeeld een briefje geschreven waarop die wensen staan? Een flink aantal handen gaat in de lucht. En wie weet al of hij begraven of gecremeerd wil worden? Wederom steken diverse mensen hun hand op. “Begraven”, klinkt het desgevraagd. “Dat past bij mijn overtuiging.” En: “Begraven, want in de bijbel staat dat het lichaam in de akker gezaaid wordt tot de wederopstanding.” “Cremeren, dat weet ik al sinds mijn twintigste”, reageert een mevrouw. Een man heeft ook gekozen voor cremeren. “Ik wil mijn familie niet opzadelen met de kosten voor een graf.”

Kaartspel
Vervolgvragen die aan bod komen zijn: Wie vindt het moeilijk om met iemand te praten die een dierbare is verloren? Wie vindt het moeilijk als de ander dan geëmotioneerd raakt? Wie heeft het daardoor liever niet over de dood? Wie weet wat zijn dierbaren willen als het einde eraan komt? Wie denkt dat er nog tijd genoeg is om dat te bespreken? De vragen geven stof tot nadenken én napraten. Dat doen de deelnemers na afloop van de voorstelling in kleine groepjes aan de hand van een kaartspel.

Dit spel bevat stellingen en vragen, waarover aan tafel open en met wederzijdse interesse wordt gesproken. Zoals over de stelling: Ik wil op mijn sterfbed geen spijt hebben van beslissingen. Dit roept herinneringen op aan situaties waarin er bij iemands plotselinge overlijden geen tijd meer was om iets te zeggen. Of waarin een ruzie met een familielid na jaren toch is goedgemaakt.

Persoonlijke ervaringen
Het gaat ook over het kenbaar maken van laatste wensen. Een mevrouw vertelt het verhaal van een gelovige vrouw die hierover met haar niet-gelovige kinderen niet had gesproken. Bij haar uitvaart werd vervolgens geen recht gedaan aan de persoon die ze was, omdat de nabestaanden dit niet goed wisten. In hoeverre moet je er bij mensen op aandringen om wensen vast te leggen, is de tegenvraag. Dat is toch aan ieder voor zich.

In een ander groepje gaat het gesprek over nagedachtenisvormen en over het al dan niet zelf willen verzorgen van de overleden naaste. Wat opvalt is dat er weinig schroom lijkt te zijn om persoonlijke ervaringen te delen. Er is ruimte voor ieders inbreng.

> Bekijk korte video’s met een impressie van de theatervoorstelling
> Lees meer over het kaartspel

Manifest Waardig ouder worden
In de overgang van ochtend- naar middagprogramma is er aandacht voor het manifest Waardig Ouder Worden, een initiatief van KBO-PCOB, Omroep Max en ChristenUnie om aandacht te vragen voor de waardering van ouderdom en de kwaliteit van leven van ouderen. Manon Vanderkaa vertelt over de totstandkoming ervan. “De thematiek rond levenseinde houdt KBO en PCOB al tien jaar bezig. We zijn in die zin blij met alle aandacht voor dit thema. Onze insteek is: grip krijgen op wat het vraagstuk inhoudt, het onderlinge gesprek stimuleren en een bijdrage leveren aan voorkomen dat ouderen lijden aan het leven.”

Tegenwoordig lijkt het steeds meer te gaan over ouderen die dood willen, maar niet ernstig ziek zijn, merkt Vanderkaa op. “Tegelijkertijd geldt: de stervenswens van ouderen betekent niet automatisch behoefte aan wetgeving voor georganiseerde dood. Wij merken dat het ook gaat om allerlei onderliggende levensvragen. Waardig ouder worden betekent dat we aandacht hebben voor elkaars levensvragen.” Het gaat al met al om herwaardering van de ouderdom, betoogt Vanderkaa. “Onderken de bijdrage en kracht van ouderen. Zet in op levenskunst. Daarom roep ik u allen op om uw steun aan het manifest te verlenen!”

Lees meer over het manifest 

In gesprek via dialoogmethode
Ook in de middag gaan de aanwezige ouderen met elkaar in gesprek. Dit keer volgens de dialoogmethode die KBO-PCOB mede ontwikkelde. Onder leiding van een getrainde gespreksbegeleider en volgens een viertal vragen spreken groepen van acht personen over wat voor hen belangrijk is rond het levenseinde. Thema’s die aan bod komen zijn de ervaringen met het sterven van anderen, de angst voor afhankelijkheid, eenzaamheid, dementie, geloofsvragen, verdriet om overleden dierbaren, wel of geen wilsverklaringen en het regelen van praktische zaken.

Een van de gespreksbegeleiders geeft aan dat in het dialooggesprek mensen heel open zijn. “Het is geen debat, ieder kan gerust met zijn of haar ervaring komen.” Hij is verrast over de openheid van mensen. “Soms wordt er echt veel verteld, iets dat je misschien in je eigen kring niet zo snel zou doen. De garantie dat niets van het gezegde naar buiten komt, is daarbij heel belangrijk. In een gesprek komen mensen er soms pas achter hoe verschillend ze over dit onderwerp denken. Daardoor leren ze van elkaar. Het is goed, nee het is zelfs noodzakelijk, om deze belangrijke zaken te bespreken.”

En dat is precies wat KBO-PCOB wil bereiken met dergelijke gesprekken: zorgen dat mensen gemakkelijker denken en praten over hun ervaringen, wensen en (zorg)behoeften aan het einde van het leven. Vanuit het project ‘Tijdig spreken over het levenseinde’ zet KBO-PCOB in op het stimuleren en faciliteren van deze gesprekken in lokale afdelingen. Getrainde gespreksbegeleiders begeleiden de dialooggesprekken. Daarnaast stelt KBO-PCOB informatiemateriaal beschikbaar dat aansluit bij de gespreksbijeenkomsten. In de landelijke belangenbehartiging is het thema een van de speerpunten.

KBO-PCOB zet zich op meerdere manieren in om gesprekken rondom het levenseinde te stimuleren. Een van die manieren is de deelname aan de coalitie ‘Van betekenis tot het einde’. De coalitie heeft ook een speciale website: www.ikwilmetjepraten.nu. Op deze website staat informatie over hoe u ruimte en aandacht kunt geven aan de laatste fase van het leven.

> Vraag de brochure Onmisbare informatie over het einde van het leven aan
> Vraag een exemplaar aan van het themamagazine ZinVol
> Wilt u meer weten over de dialoogmethode of wilt u een afdelingsbijeenkomst organiseren? Neem dan contact op met het verenigingsbureau via info@kbo-pcob.nl of 030-3 400 600


Wat wilt u nog doen?

Wat willen mensen nog doen voordat ze dood gaan? Het antwoord op die vraag, via een te beschrijven kaartje voorgelegd door theatergroep Bint, levert verrassende en veelzijdige wensen op. Een selectie:

  • Week naar New York met mijn zoon
  • Naar Santiago de Compostella
  • Veel doen
  • Genieten
  • Pelgrimstocht naar Rome én Jeruzalem
  • Gewoon doorgaan met ademhalen
  • Mijn broer in Canada opzoeken
  • Zaken goed afwikkelen
  • In goede gezondheid delen met kinderen
  • Dierbaren bedanken
  • Jezelf zinvol maken
  • Leven tot Gods eer