Het Laatste Avondmaal Topstuk in de geschiedenis

Tien tegen één: als je op internet zoekt naar een afbeelding van Het Laatste Avondmaal van Jezus kom je uit bij Leonardo da Vinci (1452-1519). Zijn wereldberoemde muurschildering wordt gezien als een topstuk in de kunstgeschiedenis. Andere schilderijen en beeldhouwwerken over dit onderwerp worden steevast vergeleken met dit meesterwerk.

Leonardo’s schilderij is een referentiepunt, sterker nog: hét iconografisch model van de historische maaltijd die Jezus van Nazareth hield met zijn vrienden, vlak voordat hij zou worden verraden en zijn dood tegemoet zou gaan. Hij schilderde het in opdracht van hertog L. Sforza in de refter (eetzaal) van het klooster Santa Maria delle Grazie in Milaan.

Laatste Avondmaal, Leonardo da Vinci

Mislukking

Hoe geniaal de compositie van bijna negen meter breed ook is, technisch was het werk een mislukking. Leonardo experimenteerde met ‘ei tempera’, een techniek die gebruikt wordt in de schilderkunst van de iconen. Hij maakte daarom verf op basis van eigeel en pigment en schilderde dat op een droge ondergrond van pek, kalk en mastiek (als een soort ‘kit’).  Dat bleek geen gelukkige keuze. De schildering raakte al in 1498 in verval. Na vele mislukte restauraties werd de laatste in 1999 voltooid. Maar de schildering blijft vaag en wie ervan wil genieten kan beter en dichterbij (!) terecht in de Abdij van Tongerlo in België. Daar hangt een getrouwe kopie op linnen die is gemaakt door een leerling van Leonardo.

“Leonardo’s schildering is in meerdere opzichten revolutionair. Het is in perspectief zo vormgegeven dat de schildering niet statisch is, maar dieptewerking krijgt.”
Laatste Avondmaal, Abdij van Tongerlo

Revolutionair

Leonardo’s schildering is in meerdere opzichten revolutionair. Het is in perspectief zo vormgegeven dat de schildering niet statisch is, maar dieptewerking krijgt. Maar nog opmerkelijker is de grote beweeglijkheid, ja zelfs rumoerigheid achter de tafel. Leonardo schilderde menselijke lichamen perfect na. Hij had van de anatomie van het lichaam een grondige studie gemaakt; daartoe had hij in de loop van de tijd vele lijken van terdoodveroordeelde burgers mogen opensnijden. De lichaamshoudingen en handgebaren zijn daardoor zeer natuurgetrouw. Voor de hoofden heeft hij modellen gezocht. Vermoedelijk is Bartolomeüs, de leerling uiterst links, een zelfportret.

Tragische figuur

Verschillende momenten in het verhaal van Het Laatste Avondmaal kunnen geaccentueerd worden: ten eerste de voetwassing, waarin Jezus zich als een dienaar ondergeschikt stelt aan zijn vrienden, ten tweede het breken van het brood en het delen van brood en wijn, waarin Jezus zichzelf uit liefde wil geven aan zijn vrienden, en ten slotte het verraad door Judas, een van zijn vrienden. In afbeeldingen was het gebruikelijk dat Judas als enige aan de overkant van Jezus zit, dus met de rug naar de toeschouwer. Maar Leonardo integreerde

Judas in de vriendengroep, dat is toch des te schrijnender… Hij is de meest tragische figuur tussen de druk gebarende leerlingen.

In het originele werk van Da Vinci moesten de voeten van Jezus wijken voor een deur.
De voeten van Jezus zoals afgebeeld op de replica in Tongerlo.

Verraad

En daarmee komen we bij het verraad door Judas, zoals dat is beschreven in het evangelie volgens Johannes (13, 21-26). Leonardo schilderde het moment dat Jezus verklaarde: ‘Waarachtig, ik verzeker jullie: een van jullie zal mij verraden.’ Alle perspectieflijnen en de lichtval vestigen de aandacht op Jezus in het wiskundige middelpunt. Hij zit enigszins geïsoleerd met zijn handen voor zich uit, waardoor zijn gestalte de vorm aanneemt van een piramide. De reuring onder de leerlingen en de statische gestalte van Jezus geven de schildering een extra dramatisch effect.

Persiflages

De schildering van Da Vinci is voor vele gelovigen een bron van devotie. Natuurlijk is de afbeelding te vinden op talloze al dan niet wanstaltige souvenirs en reproducties. Talloze malen is het werk van Leonardo da Vinci nageschilderd en nagevolgd, door kleine en grote kunstenaars, zoals Andy Warhol.  In onze tijd is Het Laatste Avondmaal een bron voor persiflage. Op internet komt een oneindige serie voorbij van humoristische bewerkingen. Hoe we die ook mogen beoordelen, vindingrijk of smakeloos, alle laten ze ons kameraadschap zien. En dat is in feite wel de essentie van de vriendenmaaltijd van Jezus.  Met het wrange gegeven dat onder je beste vrienden ook je verrader kan zitten.

Foto: Adi Nes
“Talloze malen is het werk van Leonardo da Vinci nageschilderd en nagevolgd, door kleine en grote kunstenaars.”
Foto: Raoef Mamedov

Lees het hele artikel in het Magazine van KBO-PCOB. Geen lid? Neem dan nu abonnement op het Magazine!